ԱՐԴԻԱԿԱՆ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • Չինաստանը նպատակ ունի մինչ 2025 թվականը վերամշակել քաղաքային կենցաղային թափոնների 60 տոկոսը
    Չինաստանը մտադիր է վերամշակել քաղաքային թափոնների 60 տոկոսը մինչեւ 2025 թվականը` փորձելով բարելավել իր վերամշակման կարողությունները, հաղորդում է Reuters-ը: Թափոնների աճող ծավալի հետ աշխատանքը դարձել է Չինաստանի կարգավորող մարմինների առջեւ ծառացած ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը աճող քաղաքային բնակչության պատճառով, որը գնալով ավելի շատ ապրանք է սպառում, եւ խոշոր քաղաքների մեծ մասը շրջապատված է աղբավայրերով: Զարգացման եւ բարեփոխումների ազգային հանձնաժողովը (NDRC) հայտնել է, որ անցյալ տարի քաղաքային թափոնների վերամշակման հզորությունը հասել է 1,27 մ
  • ՊԳԿ-ի գլխավորությամբ պատրաստված Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի պարենային անվտանգության և սնուցման 2020 թ. զեկույցը ներկայացնում է առողջ սննդակարգի արժեքը
    Մատչելի, առողջ սննդակարգը կարող է սնուցման և կենսակայունության դրական զարգացումների հանգեցնել Չնայած վերջին 20 տարիներին  սովը Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի համար մեծ խնդիր չի հանդիսացել, սակայն տարածաշրջանը չափավոր պարենային անապահովության խնդրի առջև է կանգնել, ինչը սննդարար և բավարար չափով սննդամթերքի անկանոն հասանելիություն է նշանակում։ Տարածաշրջանը, միեւնույն ժամանակ, առերեսվում է գիրության խնդրի արագընթաց ծավալման, որը հարցականի տակ  է դնում Կայուն զարգացման նպատակ (ԿԶՆ) 2-ում արտացոլված՝ պարենային ապահովության և բարելավված
  • Պետաջակցության ծրագրով Արցախի 909 հարկ վճարողների ավելի քան 258 մլն դրամ է փոխանցվել
    Արցախի Հանրապետության ռեզիդենտ ոչ պետական կազմակերպություններին և անհատ ձեռնարկատերերին աշխատավարձի և դրան հավասարեցված այլ վճարումների մասով հաշվարկված և վճարված եկամտային հարկի գումարի չափով պետական աջակցության ծրագրով 909 հարկ վճարողների բանկային հաշիվներին փոխանցվել է շուրջ 258,7 մլն դրամ գումար: Այս մասին «Արցախպրես»-ին տեղեկացրին Արցախի պետական եկամուտների կոմիտեից՝հավելելով, որ շարունակվում է  ռեզիդենտ ոչ պետական կազմակերպություններին և անհատ ձեռնարկատերերին աշխատավարձի և դրան հավասարեցված այլ վճարումների մասով հաշվարկվ
  • Վերլուծաբանները 2025-2026թթ. համաշխարհային տնտեսական նոր ճգնաժամի կանխատեսումներ են արել
    Փորձագետների կանխատեսումներով` 2025-2026 թվականներին աշխարհին տնտեսական ճգնաժամի նոր ալիք է սպառնալու: Ինչպես հայտնում է Свободная Пресса-ն, Մակրոտնտեսական վերլուծության և կարճաժամկետ կանխատեսման կենտրոնի զեկույցում նշվում է, որ ներկայիս դրամական խթաններն արագորեն կակտիվացնեն շուկաները`ժամանակի հետ հանգեցնելով դրանց «գերտաքացմանը», իսկ «տնտեսությունը զովացնել», մասնագետների կարծիքով, հնարավոր կլինի միայն հերթական ցիկլային ակնման շնորհիվ: Կենտրոնի փորձագետները կանխատեսում են, որ կորոնավիրուսի համավարակը կավարտվի 2021 թվականի կես
  • Հայաստանի տարածքում նամակի առաքումը 70 դրամից հասել է 230-ի. միջազգային առաքման սակագներն առավել սարսափեցնող են
    Մայիսի 1-ից «Հայփոստ» ՓԲԸ-ն զգալի թանկացրել է ներհանրապետական առաքման սակագները: Միջազգային սակագները ընկերությունը, մեղմ ասած, վերանայել էր դեռեւս տարեսկզբին, երբ հայտարարեց, որ նպատակադրվել է այսուհետ վնասով չաշխատել: Գրեթե եռակի բարձրացվեցին միջազգային առաքման գները: Օրինակ՝ եթե Հայաստանի տարածքում նախկինում փոստային բացիկների առաքման արժեքն էր հասարակը 35 դրամ, պատվիրվածը՝ 85, այժմ երկուսն էլ դարձել են 230 դրամ: Մինչեւ 20 գրամ քաշով հասարակ նամակը, եթե նախկինում արժեր 70 դրամ, այժմ դրա գինը 230 դրամ է, այսինքն թանկացել է միանգամից 160 դրամ
  • Արցախում գյուղատնտեսության զարգացման նոր հայեցակարգ կմշակվի
    Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանը մայիսի 6-ին հրավիրել է աշխատանքային խորհրդակցություն  գյուղատնտեսության ոլորտի պատասխանատուների ու շրջանային վարչակազմերի ղեկավարների մասնակցությամբ: Արցախի նախագահի աշխատակազմից NEWS.am-ին հայտնում են, որ քննարկվել են Արցախի գյուղատնտեսական առկա ներուժի հնարավորինս արդյունավետ օգտագործմանն առնչվող հարցեր:Նախագահ Հարությունյանի խոսքով՝ անցած տարվա սեպտեմբերին Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ սանձազերծված պատերազմի հետևանքով ստեղծված իրավիճակում անհրաժեշտ է փոխել մոտեցումները գյու
  • ՀՀ կենտրոնական բանկի նախագահ. Աշխարհում կրկին սննդամթերքի գների աճ է նկատվում
    Մարտին համաշխարհային պարենային ապրանքների շուկաներում գների աճը դանդաղել էր, սակայն հիմա կրկին աճ է նկատվում, ինչը կապված է դրական սպասումների հետ հետկորոնավիրուսային շրջանում: Այս մասին մայիսի 4-ին լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց ՀՀ կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանը: Նրա խոսքով՝ անհնար է հաշվի չառնել գների աճը համաշխարհային շուկաներում, քանի որ ներմուծումը մեծ տեղ ունի Հայաստանի տնտեսության մեջ: Նա հիշեցրեց, որ համաշխարհային շուկայում բուսական յուղի եւ ճարպերի գներն աճել են շուրջ 80 տոկոսով, շաքարինը՝ 40 տոկոսով, աճել են ն
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Գյուղատնտեսական կոոպերատիվները՝ որպես փրկօղակ

    Սամվել
    ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
    Տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր


    Մոտ երեք տասնամյակ է անցել Հայաստանում իրականացված ագրարային վերափոխումներից: Մասնավորեցման շնորհիվ՝ մեծացել է հողի սեփականատերերի թիվը: Սակայն, մեծաքանակ ընտանեկան գյուղացիական տնտեսությունների ձևավորման, հողակտորների փոքր չափերի ու կտրտվածության պատճառով խախտվել են ցանքաշրջանառության, ոռոգման, մթերման, նյութատեխնիկական, ֆինանսական և մասնագիտական սպասարկման համակարգերը, իջել է գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության մակարդակը: Եվ այս ամենն առավել սրությամբ է դրսևորվել Հայաստանի նման սակավահող և արտաքին հաղորդակցության ուղիների սահմանափակումներ ունեցող երկրում:
    Ներկայացվող հոդվածում շեշտադրվում է այն գաղափարը, որ վերոնշյալ հիմնախնդիրները հնարավոր է լուծել գյուղատնտեսական կոոպերատիվների ձևավորման և փոքր գյուղացիական տնտեսությունների միավորման եղանակով: Հեղինակը, վկայակոչելով միջազգային փորձը, բացահայտում է կոոպերացիայի միջոցով նշված հիմնախնդիրների լուծման ու ճգնաժամային երևույթների հաղթահարման կառուցակարգեր, վերլուծում կոոպերատիվների կազմավորմանը խանգարող գործոններն ու նոր պայմաններում առկա հնարավորությունները:


    Հիմնաբառեր. կոոպերատիվ, օրենք, ներդրող  անդամ, հողերի միավորում,  ծառայություններ



    Հայաստանի Հանրապետությունում ագրարային ոլորտի վերափոխումներից հետո ի հայտ եկան բազմաթիվ հիմնախնդիրներ, որոնք անցած երեք տասնամյակում տակավին չեն լուծվել: Այդ հիմնախնդիրները գյուղատնտեսության ոլորտի տեխնիկական հետամնացության, ճյուղի ցածր եկամտաբերության, վարելահողերի շուրջ 30%-ի և արոտավայրերի ավելի քան 50%-ի ոչ լիարժեք օգտագործման, խաղողի և պտղատու այգիների տարածությունների կրճատման, ոռոգման ջրի 60-70% կորուստների, գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման և անհրաժեշտ ներդրանքների մատակարարման դժվարությունների, վերջապես՝ գյուղական բնակչության աղքատության և արտագաղթի հիմնական պատճառն են:
    Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հողի մասնավորեցումը, որի շնորհիվ մեծանում է հողատերերի թիվը, սոցիալական արդարության սկզբունքը պահպանելու հետ միասին, անխուսափելիորեն փոխում է գյուղատնտեսության կառուցվածքը:
    Մեծ թվով ընտանեկան գյուղացիական տնտեսությունների ձևավորման և հողակտորների փոքր չափերի ու կտրտվածության պատճառով խաթարվում են ցանքաշրջանառության, ոռոգման, մթերման, նյութատեխնիկական, ֆինանսական և մասնագիտական սպասարկման համակարգերը, սահմանափակվում երկրի պարենային անվտանգության հնարավորությունները: Սա առավել սրությամբ է դրսևորվել հատկապես Հայաստանի նման սակավահող և արտաքին հաղորդակցության ուղիների սահմանափակումներ ունեցող երկրում: Ուստի, մեր կարծիքով, ի թիվս այլ գործիքների, այս հիմնախնդիրները կարող են լուծվել գյուղատնտեսական կոոպերատիվների և փոքր գյուղացիական տնտեսությունների միավորման եղանակով:
    Միանգամայն հիմնավորված է հետևյալ եզրակացությունը. «Կոոպերատիվները հնարավորություն են ստեղծում լուծելու գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական, մատակարարման, իրացման, ինչպես նաև հողաբաժինների կտրտվածության, փոքրության, սահմանափակ ռեսուրսների և ենթակառուցվածքների և այլնի հետ կապված խնդիրները: Բացի այդ, ի թիվս այլոց, կոոպերատիվները նպաստում են գյուղատնտեսությունից ստացվող եկամուտների աճին, գիտելիքների և հմտությունների բարելավմանը, ֆինանսական ռեսուրսների հասանելիության բարելավմանը, աշխատատեղերի ստեղծմանը և ֆերմերների իրավունքների պաշտպանությանը»: Այսպիսի պնդման համար կարևոր է գյուղատնտեսության զարգացման ինչպես միջազգային, այնպես էլ հայրենական փորձի ուսումնասիրությունը:
    Ներկայում առաջատար գյուղատնտեսություն ունեցող գրեթե բոլոր երկրներում զարգացած են գյուղատնտեսական կոոպերացիայի տարբեր ձևերը: Ահավասիկ, Արևմտյան Եվրոպայում, հատկապես՝ սկանդինավյան երկրներում, ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Հարավային Կորեայում, Չինաստանում և Իսրայելում կոոպերացիան  գյուղատնտեսական  արտադրության կազմակերպման առանցքային սկզբունքն է:
    Դիտարկենք ՀՀ գյուղատնտեսության առավել մտահոգող հիմնախնդիրները, որոնց լուծման լավագույն ձևը գյուղատընտեսական կոոպերատիվներն են:
    Գյուղատնտեսական հողատեսքերի արդյունավետ օգտագործում ՀՀ գյուղատնտեսության գլխավոր հիմնախնդիրներից է հողային ռեսուրսների օգտագործման չափազանց ցածր մակարդակը: Բավական է նշել, որ ՀՀ մարզերում արոտավայրերի ավելի քան կեսը և վարելահողերի 35-60%-ը նպատակային չեն օգտագործվում: Ավելին, վարելահողերի 15-20 տոկոսն այսօր փաստացի սեփականատեր չունի, դրանց տերերին դժվար է գտնել, քանի որ նրանք կա՛մ մեր երկրի քաղաքացիներ չեն, կա՛մ էլ մահացել են՝ առանց այդ հողերը որևէ մեկին ժառանգելու: Այս հիմնախնդրի պատճառները և լուծումները տարբեր են, բայց քանի որ հիմնական պատճառը հողակտորների մեծ թիվն ու փոքր չափերն են, ինչպես նաև պես նաև մյուս ներդրանքների ձեռքբերման և արդյունավետ օգտագործման կարևոր պայմաններ կարող են ստեղծել կոոպերատիվները, որոնց համար էական աջակցություն է նախատեսում ՀՀ կառավարության 2020 թ. մարտի 26-ի N356-Լ որոշմամբ հաստատված՝ «Կորոնավիրուսի տնտեսական հետևանքների չեզոքացման երկրորդ միջոցառումը»: Բավական է նշել, այս ծրագրով զրոյացվում է գյուղատնտեսական վարկերի տոկոսադրույքը, նոր վարկերը հատկացվում են անտոկոս, մայր գումարի մարման ժամկետը սահմանվում է մինչև 5 տարի, իսկ մայր գումարի մարման արտոնյալ ժամկետը՝ մինչև 6-12 ամիս6: Ավելին, այս միջոցառումն աննախադեպ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում գյուղատնտեսական կոոպերատիվների զարգացման համար, քանի որ վերջիններիս, բացի վարկավորման արտոնյալ պայմաններից, նաև համաֆինանսավորում է առաջարկվում: Այսինքն, վարկի նպատակից կախված, գումարի 10-70%-ը մարվում է պետական բյուջեի միջոցներից: Դիցուք՝ կոոպերատիվների համար գյուղատնտեսական տեխնիկայի և ագրոպարենային ոլորտի սարքավորումների լիզինգի (վարձակալության) գումարի 10%-ը, ոռոգման արդիական համակարգերի ներդրման, խաղողի և հատապտուղների ինտենսիվ այգիների հիմնադրման և կարկտապաշտպան ցանցերի ձեռքբերման գումարի 50%-ը, տոհմային տավարաբուծության և ոչխարաբուծության զարգացման ծախսերի 70%-ը համաֆինանսավորվելու են:
    Մարքեթինգային, մասնագիտական և խորհրդատվական ծառայություններ Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ ագրոպարենային ոլորտում ծառայությունների մատուցումը գերազանցապես կատարվում է աութսորսինգի (լիազորությունների պատվիրակման) եղանակով և կոոպերատիվների միջոցով:
    Առաջին անգամ ծառայությունների մատուցման այդ համակարգին ականատես  եղա ԱՄՆ-ի Այովայի նահանգի ֆերմերային տնտեսություններում: Երբ ֆերմերի հետ այցելեցինք եգիպտացորենի դաշտ, այնտեղ փորձնական բերքահավաք էին անցկացնում սպասարկող կոոպերատիվի մասնագետները: Պարզվեց, որ ֆերմերն այդ կոոպերատիվի անդամ է, որը նրա համար իրականացնում է բույսերի պաշտպանության և հողի պարարտացման խորհըրդատվություն ու հիվանդությունների դեմ պայքարի աշխատանքներ: Մեր հանդիպման պահին մասնագետները պայմանագրով նախատեսված նվազագույն բերքատվությունն ապահովելու նպատակով դիտարկում էին բույսերի հասունացման վիճակը՝ բերքահավաքի լավագույն ժամկետ սահմանելու համար: Հետագայում համոզվեցի, որ ֆերմերներն անդամակցում են նաև բերքի իրացման, ներդրանքների մատակարարման, վարկային և այլ բնույթի կոոպերատիվների: Իսկ հաշվապահության և հարկերի հաշվառման աշխատանքներն աութսորսինգի սկզբունքով իրականացնում էին այլ մասնագիտացված կազմակերպություններ: Ահա թե ինչպես է ամերիկացի ֆերմերը, իր ընտանիքի անդամների միջոցով և 1-2 սեզոնային աշխատողներ ներգրավելով, կարողանում մշակել 150-200 հա հողատարածություն:
    ՀՀ-ում անցյալ դարի 90-ական թվականներին բավական լուրջ հիմնախնդիր էր կաթի մթերումը: Հազարավոր տնտեսություններ, չունենալով կաթի սառեցման և վերամշակման հնարավորություն, առանց սակարկելու, ցածր գնով արտադրանքը հանձնում էին մթերող կազմակերպությունների միջնորդներին: Այս իրավիճակն աստիճանաբար շտկվեց ԱՄՆ-ի Գյուղդեպարտամենտի Մարքեթինգի աջակցության հայաստանյան ծրագրի (ՄԱԾ) ջանքերով: Համայնքներին կաթի սառեցման ագրեգատներ, իսկ վերամշակող կազմակերպություններին՝ կաթի փոխադրման մասնագիտացված ավտոմեքենաներ տրամադրելով՝ ՄԱԾ-ը նպաստեց կաթի մթերման սպառողական կոոպերատիվների կազմակերպմանը: Հետագայում այս փորձն ընդլայնվեց նաև այլ միջազգային կազմակերպությունների, համայնքների ու վերամշակողների ներդրած միջոցներով:
    Հաջորդ կարևոր հիմնախնդիրը, որը տեղային լուծում է ստանում կոոպերատիվների հիմնադրմամբ, հեռագնա արոտների օգտագործումն է: Այս արոտավայրերը լիարժեք կերպով չեն օգտագործվում տարբեր պատճառներով, որոնցից հիմնականներն են ճանապարհների անմխիթար վիճակն ու ջրարբիացման համակարգի բացակայությունը: Համաշխարհային բանկի վարկային ծրագրով և ՀՀ կառավարության համաֆինանսավորմամբ՝ «Համայնքների գյուղատնտեսական ռեսուրսների կառավարման և մրցունակության» առաջին և երկրորդ ծրագրերի շրջանակում մի շարք համայնքներում հիմնադրվեցին Արոտօգտագործողների կոոպերատիվներ: Բազմագործառույթ այս կառույցները կոչված են նպաստելու արոտների բարելավմանն ու ջրարբիացմանը, տոհմային անասնաբուծության զարգացմանն ու աշխատանքների մեքենայացմանը, մասնագիտական և խորհրդատվական ծառայությունների մատուցմանը:
    Արդյունաբերական գյուղատնտեսության զարգացումը, հատկապես՝ խելացի ջերմոցների և անասնաշենքերի կառուցումը նույնպես գերազանցապես իրականացվում են կոոպերատիվ սկզբունքով:
    Այս գործում նորամուծական մոտեցումներ ու բազմակողմանի աջակցություն է ցուցաբերում «Ագրոբիզնեսի և գյուղի զարգացման կենտրոն» (CARD) հիմնադրամը:
    Այդուհանդերձ, իրականությունն այն է, որ ՀՀ-ում գործող գյուղատնտեսական կոոպերատիվների թիվը դեռևս չափազանց սահմանափակ է: Համաձայն ՀՀ արդարադատության նախարարության աշխատակազմի իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության 2019 թ. հունվարի 24-ին տրամադրած տվյալների՝ 2016 թ. գրանցվել են 54, 2017 թ.՝ 14, 2018 թ.՝ 7 գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ, ընդ որում, գրանցված 75 գյուղատնտեսական կոոպերատիվներից փաստացի գործել է 34-ը:
    Ինչպես վերը նշվեց, հատկապես վերջին տարիներին բավական նպաստավոր պայմաններ և նախադրյալներ են ստեղծըվել գյուղատնտեսական կոոպերացիայի զարգացման համար: Այսպես՝ 2015 թ. դեկտեմբերի 21-ին ընդունվել է «Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների մասինե ՀՀ օրենքը, իսկ 2016 թ. նոյեմբերի 18-ին՝ «Գյուղատնտեսական կոոպերատիվի անդամների ռեեստրի վարման կարգը և պահանջները սահմանելու մասին» ՀՀ կառավարության N1187-Ն որոշումը, հրապարակվել հանրամատչելի և օգտակար գրականություն8, իսկ բոլորովին վերջերս ՀՀ կառավարության ընդունած՝ «Կորոնավիրուսի տնտեսական հետևանքների չեզոքացման երկրորդ միջոցառումն» ուղղակի աննախադեպ աջակցություն է նախատեսում: Ուստի պարզապես անընդունելի է, որ գյուղատնտեսությունում ճգնաժամային երևույթները հաղթահարելու փրկօղակը՝ գյուղատնտեսական կոոպերատիվները, դեռևս չափազանց դանդաղորեն են ձևավորվում ու զարգանում: