ԱՐԴԻԱԿԱՆ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • ՏՄՊՊՀ նախագահ Գեղամ Գեւորգյանը մեկնել է Մոսկվա. նա կմասնակցի BRICS երկրների համաժողովին
    ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի նախագահ Գեղամ Գեւորգյանը մեկնել է Մոսկվա՝ մասնակցելու սեպտեմբերի 16-ից 18-ը կայանալիք BRICS երկրների՝ մրցակցության վերաբերյալ 6-րդ միջազգային համաժողովին: ՏՄՊՊՀ-ից NEWS.am-ին հայտնում են, որ համաժողովի շրջանակում տեղի են ունենալու նաեւ Հակամենաշնորհային քաղաքականության միջպետական խորհրդի հոբելյանական 50-րդ եւ ԱՊՀ մասնակից պետություններում հակամենաշնորհային օրենսդրության խախտման համատեղ ուսումնասիրությունների շտաբի 36-րդ նիստերը: Նիստերի ընթացքում քննարկվելու են «Բժշկական սարք
  • Google-ը առաջ կմղի ունիկալ կոնտենտով լրատվական հոդվածներ
    Google-ը կսկսի առաջ մղել ունիկալ կոնտենտով լրատվական հոդվածներ որոնման արդյունքներում, որպեսզի դրդի օգտատերերին դիմելու ավելի հեղինակավոր պարբերականներին, տեղեկացնում է The Hill-ը։Այս որոշումը կարող է խնդիրներ ստեղծել մեդիա-էկոհամակարգի համար, որը գործում է բացառիկ եւ ինքնատիպ լրատվական նյութերի ագրեգացման շուրջ։ «Թեեւ մենք սովորաբար ցույց ենք տալիս պատմության վերջին եւ առավել լրիվ վարկածը նորությունների արդյունքներում, մենք փոփոխություններ ենք մտցրել ամբողջ աշխարհում, որպեսզի առանձնացնենք այն հոդվածները, որոնք համարում ենք նշանակալի եւ ի
  • 254 ՄՎտ հզորությամբ նոր էլեկտրակայան կկառուցվի
    Ներկայացված ներդրումային ծրագրի շրջանակում կկառուցվի 254 ՄՎտ հզորությամբ նոր համակցված շոգեգազային ցիկլով էլեկտրակայան։Կկատարվի ընդհանուր շուրջ 124 մլրդ դրամի ներդրում։Երեք տարվա ընթացքում, կառուցման շրջանում, կստեղծվի 704 նոր աշխատատեղ՝ 256 հազ. դրամ միջին աշխատավարձով եւ 106 աշխատատեղ՝ 545 հազ. դրամ միջին աշխատավարձով՝ շահագործման ընթացքում։Նյութի աղբյուրը՝   https://banks.am
  • Դոլարի փոխարժեքը կայուն է. եվրոն էժանացել է
    ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքն այսօր՝ սեպտեմբերի 11-ին, կազմել է 476.34 դրամ՝ նախորդ օրվա համեմատ նվազել է 0.01 դրամով: Այդ մասին տեղեկանում ենք Կենտրոնական բանկի պաշտոնական կայքից։Եվրոյի փոխարժեքը կազմել է 524.83 դրամ (նվազել է 1.35 դրամով), բրիտանական ֆունտի փոխարժեքը կազմել է 588.85 դրամ (աճել է 1.94 դրամով), իսկ ռուսական ռուբլու փոխարժեքը կազմել է 7.28 դրամ (մնացել է անփոփոխ)։ Թանկարժեք մետաղների համար բանկի կողմից սահմանվել են հետեւյալ գները. արծաթ՝ 275.51 դրամ, ոսկի՝ 22,945.23 դրամ, պլատին՝ 14,380.49 դրամ: Նյութի աղբյուրը`              https://news.am
  • Հայաստանը բարելավել է դիրքը Զբոսաշրջության մրցունակության ինդեքսում
    Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի հրապարակած զեկույցի համաձայն՝ Հայաստանը հինգ կետով բարելավել է դիրքը 2019թ. Զբոսաշրջության մրցունակության ինդեքսում։«Հայաստանն այժմ զբաղեցնում է 79-րդ տեղը, նախորդ՝ 84-ի փոխարեն»: Banks.am-ը նշում է, որ զբոսաշրջության մրցունակության ինդեքսը կազմվում է ոլորտի կայուն զարգացման համար երկրներում ստեղծված պայմանների ու հնարավորությունների դիտարկմամբ։Այս տարի լավագույն եռյակում են Իսպանիան, Ֆրանսիան եւ Գերմանիան։Վրաստանը զբաղեցրել է 68-րդ հորիզոնականը, Իրանը՝ 89-րդը, Ադրբեջանը՝ 71-րդը,  իսկ Թուրքիան՝ 43-րդը։140 երկրնե
  • Կազմվել է աշխարհի խոշորագույն ընկերությունների թոփ-100-ը՝ ըստ եկամուտների
    Թոփ-100-ի տվյալները վերցվել են աշխարհի խոշորագույն ընկերությունների Fortune Global 500 վարկանիշից: Ընկերությունների եկամուտները հաշվարկվել են 2018 թվականի համար:Աշխարհի բոլոր խոշոր ընկերություններն օգտվում են տնտեսության գլոբալացման առավելություններից: Թվարկված ընկերություններից շատերը հարյուր միլիարդավոր դոլարներ են ստանում: Fortune ամսագիրն ամեն տարի հրապարակում է ամենամեծ եկամուտներն ունեցող աշխարհի խոշորագույն ընկերությունների վարկանիշը: Ըստ howmuch-ի ստեղծված այս վիզուալացումը ներկայացնում է ընկերությունների թոփ-100-ը՝ տրամադրելով տեղեկատվութ
  • Հայաստանը շարունակում է մնալ առաջատարը ԵԱՏՄ-ում տնտեսական աճի մակարդակով
    2019 թվականի հունվար-հունիս ամիսներին նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի նկատմամբ ԵԱՏՄ անդամ երկրներում համախառն ներքին արդյունքն աճել է 1 տոկոսով։ Միության երկրների շարքում ամենաբարձր տնտեսական աճը, ինչպես անցած տարի, այնպես էլ՝ ընթացիկ տարում գրանցել է Հայաստանը՝ 6.8 տոկոս, այնուհետև Ղրղզստանը՝ 6.4 տոկոս։ Նշված ժամանակահատվածում միության ներսում ներդրումներն աճել են 2.1 տոկոսով, որի գծով ամենից բարձր աճը նկատվել է Ղազախստանում՝ 11.7 տոկոս։Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովը հրապարակել է ԵԱՏՄ անդամ երկրների ընթացիկ տարվա հունվար-հուլիս ամիսնե
      Թեժ գիծ
      +374 (047) 959555
      Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումն ըստ տեխնածին ծանրաբեռնվածության ցուցանիշի

      ՆԱԴԵԺԴԱ  ԱՖՅԱՆ
      ՀՊՏՀ բնօգտագործման տնտեսագիտության ամբիոն


      Հոդվածում ներկայացվել են շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման չափանիշներն ըստ տեխնածին ծանրաբեռնվածության ցուցանիշի: Տարբերակվել և վերլուծվել են շրջակա միջավայրի ֆոնային աղտոտվածության ցուցանիշի և աղտոտման առանձին չափանիշների հաշվառման առանձնահատկություններն ըստ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման տարածաշրջանային ցուցանիշների: Եզրակացվել է, որ որոշումների ընդունման օբյեկտիվության ապահովման համար անհրաժեշտ է ստեղծել տարածաշրջանային էկոլոգիական մշտադիտարկման հանրամատչելի տեղեկատվական բազաներ:

      Հիմնաբառեր. տեխնածին ծանրաբեռնվածության մակարդակ, աղտոտման ինտեգրատիվ գնահատում, ֆոնային աղտոտվածություն, տեխնածին ծանրաբեռնվածության տարածաշրջանային ցուցանիշ, էկոլոգիական վտանգ, սահմանային թույլատրելի խտություն, մշտադիտարկումների միասնական համակարգ 



      Տնտեսության առանձին ճյուղերի զարգացման տեմպերն ընդլայնում են մարդածին ազդեցությունների տարածական սահմանները, որն, իր հերթին, բարձրացնում է տարածաշրջանի տեխնածին ծանրաբեռնվածության մակարդակը: Ելնելով դրանից` ներկայումս էապես մեծացել է հետաքրքրությունը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման (ՇՄԱԳ) ընդհանուր մեթոդաբանության գիտական հիմքերի մշակման նկատմամբ: 
      Անհրաժեշտ է նշել, որ ուսումնասիրությունների նոր փուլում, այնուամենայնիվ, որոշ չափով պահպանվում են ազդեցությունների գնահատման ավանդական մոտեցումները, այսինքն` անտեսվում են ռիսկի, վնասների և վտանգների գնահատումները: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման ցուցանիշների և ազդեցության աղբյուրների ընտրության արդյունքում հիմնականում գնահատվում են բնապահպանական և սոցիալական հետևանքները, իսկ տնտեսական գնահատումները մեծ մասամբ սահմանափակվում են հիմնական ծախսերի հաշվառմամբ, բնապահպանական հարկի և բնօգտագործման վճարների (նվազ ներկայացնելու նպատակով) հաշվարկմամբ:
      Ուսումնասիրություններում անդրադառնում են տեխնածին ազդեցությունների առանձին աղբյուրների և ռեցիպիենտային (ազդեցություն կրող) ոլորտներին վերաբերող վնասների և վտանգների` արժեքային ու որակական հարաբերական ցուցանիշներով գնահատման հարցերին: Հիմք ընդունելով շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման ավանդական մեթոդները` որոշ մասնագետներ շրջանցում են տարածքի աղտոտման ինտեգրատիվ գնահատումները, անտեսելով տարբեր միջավայրերում տարատեսակ աղտոտիչների բազմապատկման (մուլտիպլիկատիվ) սկզբունքը:
      Այսինքն` տարածաշրջանի կամ որևէ բնակավայրի շրջակա միջավայրի վրա մարդածին ազդեցությունների համակարգումն ու դրանց` ըստ ռեցիպիենտային ոլորտների դասակարգումը հնարավորություն է կտա գնահատելու տարածաշրջանի տեխնածին ծանրաբեռնվածության մակարդակը: Այս գործընթացի հիմքում ազդեցությունների դետալացումն է, որն էլ, իր հերթին, համալրվում է համապատասխան ցուցանիշներով: Ազդեցությունների ինտեգրատիվ գնահատման առաջնային ցուցանիշներից է տեխնածին ծանրաբեռնվածության տարածաշրջանային ցուցանիշը, որը հաշվառում է.
      - մարդածին ազդեցության աղբյուրները և գործոնները,
      - սանիտարահիգիենիկ և բնապահպանական նորմավորման (ՍԹԽ, ՍԹՄ) չափանիշները,
      - տարածքի երկրաքիմիական և լանդշաֆտային առանձնահատկությունները:
      Ենթադրվում է, որ նման մոտեցմամբ հնարավոր կլինի որոշել յուրաքանչյուր տեխնածին օբյեկտի ներդրման ազդեցության մասնաբաժինն ընդհանուրի մեջ: Ընդունելով այս մեթոդաբանությունը` առավել կարևոր է որակի հարաբերական ցուցանիշների հաշվարկով որոշել շրջակա միջավայրի կամ տարածաշրջանի էկոլոգիական վտանգի մակարդակը (ներառյալ փաստացի վնասը և սպասվող ռիսկը): Միաժամանակ, արժեքային ցուցանիշներով հաշվարկը հնարավորություն կտա գնահատելու անմիջական (աղտոտման) և սոցիալական ու էկոլոգիական վնասների արժեքները: 
      Մեթոդական այս մոտեցմանը համահունչ են հատկապես այն ուսումնասիրությունները, որոնք կապված են շրջակա միջավայրի մշտադիտարկմամբ ճշգրտված որակական ցուցիչների ճիշտ ընտրության հետ: Դրանց հիման վրա հնարավոր է էկոլոգիական, սոցիալական և տնտեսական ռիսկերի կառավարման նոր գործիքների մշակումը: Այս դեպքում ևս անհրաժեշտ է զգուշությամբ ընտրել ցուցիչները, քանի որ դրանց շարքից հարկ է առանձնացնել առավել մեծ տեղեկատվական կշիռ ունեցող բնութագրերը: Ցավոք, ընդհանուր մեթոդաբանության այս մասով ևս դիտվում են տերմինաբանական կամայականություններ, ինչը հաճախ խոչընդոտում է մեթոդների համարժեք մշակմանը և վնասների ու ռիսկերի կառավարմանը: Հետազոտությունների ժամանակակից փուլում արդիականացված են մեթոդական տարաձայնությունների մեղմացումը և վերացումը, ինչպես նաև մշտադիտարկումների և ռիսկի կառավարման տեղեկատվական ճկուն համակարգերի ստեղծումը:
      Վերլուծելով ՇՄԱԳ-ի օրենսդրաիրավական դաշտը և գնահատելով կիրառման գործառնական առանձնահատկությունները` կարելի է փաստել, որ դեռևս լիովին բացահայտված չեն այդ գործընթացի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները և մեթոդաբանության կատարելագործման գերակա ուղղությունները: Հարցի տեսականորեն ապահովված լինելն առավել առաջնային է` հատկապես ռազմավարական փաստաթղթերի փորձաքննության համար:
      Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման գործընթացը, լինելով որոշումների ընդունման ժամանակակից ազդեցիկ գործիք, գիտական արժևորում է ստանում, այսպես կոչված, շրջակա միջավայրի հետ համատեղելիության ստուգման գործողություններում: Դրանք առավել զարգացած են Բրազիլիայում, Գերմանիայում և Ռուսաստանում: Գործողությունները կանոնակարգված են համապատասխան օրենսդրական ակտերով, համաձայն որոնց շրջակա միջավայրում պլանավորվող գործունեության համատեղելիության ստուգումը պետք է ընդգրկված լինի պետական այն մարմինների պատասխանատվության ոլորտում, որոնք որոշում են կայացնում նախագծի ապագայի վերաբերյալ:
      Նշենք, որ 85/337 EWG և ԵԱԱ 2010/75 դիրեկտիվների համապատասխանության տեսանկյունից շրջակա միջավայրի հետ համատեղելիության ստուգման գործընթացի կիրառումը բախվեց բազում դժվարությունների` կապված տեղեկատվության անբավարարության և արդյունքների գնահատման չափանիշների գիտական անապահովվածության հետ: Այնուամենայնիվ, ակնհայտ տարբերությունը «շրջակա միջավայրի աղտոտում» հասկացության իրավաբանական սահմանումների միջև է: Նախ` տարածաշրջանը դիտարկվում է որպես միասնական համակարգ, որտեղ առանձնացվում են աղտոտման աղբյուր օբյեկտները և դրանց գործակից չափանիշների համատեղելիությունը ռեցիպիենտային ոլորտների նկատմամբ: Օրինակ` թափոնների կառավարման ոլորտում աղբ այրող գործարանի և պոլիգոնների կառուցման նպատակով տարածքի ընտրության դեպքում Գերմանիայում օգտագործվում են համատեղելիության գնահատման երկու կարգի չափանիշներ: Ընդ որում, առաջին կարգի չափանիշները (13) կարելի է համարել մոտավոր բնույթի, իսկ երկրորդ կարգի չափանիշները (6) ծառայում են դետալացված վերլուծության համար: Նման մոտեցումը արդարացված է, քանի որ համապատասխանում է էկոլոգիական, սոցիալական և տնտեսական շահերի համարժեքության սկզբունքներին և կողմնորոշված է գործունեության էկոլոգիական անվտանգության հաղթահարմանը: Այսինքն` կարևորվում է ռիսկի կառավարման և վնասների կանխարգելման բազմամակարդակ և միասնական մեթոդական մոտեցման մշակումը գնահատման գործընթացներում:
      «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքները» օրենքի 2006 թվականին անվավերությունը ստիպեց շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մեթոդաբանությունն իրականացնել առանձին օրենքների հիման վրա, որն էլ տարանջատեց տարածքային էկոլոգիական միասնականության ընկալումը: Բացառություն են կազմում առանձին օրենքներում դեռևս առկա տեխնածին ծանրաբեռնվածության տարածքային միասնական ցուցանիշի առանձին բաղադրիչները` ֆոնային աղտոտվածությունը, աղտոտվածության ֆոնային մակարդակը, որոշակի վերապահումով, սակայն բնապահպանական վճարների հաշվարկվող դրույքաչափերի կրկնապատկումը (Սևանա լճի ջրահավաք ավազան, Հրազդանի կիրճի տարածքում Հրազդան և Գետառ գետեր վնասակար նյութերի և միացությունների արտահոսքեր իրականացնող իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց համար) և 1,5 անգամ ավելացումը (Երևան քաղաքում, ազգային պարկերի տարածքներում օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման ամրակայված աղբյուրներ ունեցող իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց համար10), որոնք ևս դասվում են տեխնածին ծանրաբեռնվածության տարածքային ցուցանիշների շարքին:
      Գնահատման վերջին տարբերակը հաջողությամբ կիրառվում է Ռուսաստանի Դաշնության որոշ պահպանվող տարածքների պարագայում: Այն նպատակահարմար է փորձարկել նաև Հայաստանի Հանրապետությունում` հատկապես այնպիսի մարզերում, որտեղ զարգացած է լեռնարդյունահանման արդյունաբերությունը, օրինակ` Սյունիքում և Լոռիում, քանի որ շրջակա միջավայրի և հասարակական առողջության ազդեցության գնահատումը առավել արդիական է հենց լեռնային արդյունաբերական ձեռնարկությունների համար:
      Շրջակա միջավայրի վրա տեխնածին բեռնվածության աճին նպաստում է նաև Հայաստանում արտադրված և իրացված, բնական միջավայրին վնաս պատճառող և բնապահպանորեն չնորմավորված ապրանքների և թափոնների քանակական աճը: Դրանց շարքում են մասնավորապես` պոլիէթիլային իրերը, կապարային կցորդիչները, ազբոշիֆերը, ներկերը, դետերգենտները, վառելիքաքսուքային յուղերը և այլն: Դրանց վերաբերյալ գիտական կամ վիճակագրական տվյալները սահմանափակվում են միայն վնասների հատուցման արձանագրությունների քանակական բաշխվածության ցուցանիշներով` ըստ բնապահպանական ուղղությունների և մարզերի: Նշվում է վնասի հատուցման գումարը այն դեպքում, երբ անհայտ է մնում վնասի տեսակը (տնտեսական, էկոլոգիական, սոցիալական) և բացարձակ մեծությունը:
      Շրջակա միջավայրի վրա ծանր մետաղների ազդեցությունների գերակայող մակարդակները որոշելու համար կարելի է մշակել, այսպես կոչված,  «մարկերային տարր», ըստ որի կգնահատվի տվյալ վնասակար նյութի տեխնածին ծանրաբեռնվածության տարածքային չափանիշը: Հատկանշական է, որ որպես «մարկերային տարր» կարելի է դիտարկել կապարը (Cu շրջանային մարկերային տարրերի ցանկ` ըստ բնական ոլորտների, որն էլ թիրախային ձևով կզսպի տեխնածին ազդեցության մակարդակը:
      Ազդեցության գործոններից անհրաժեշտ է հատուկ նշել աղմուկը, վիբրացիան, էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը և շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտումը: Պարզվում է, որ միայն ռադիոակտիվ աղտոտումն է ենթարկվում մշտադիտարկումային ուսումնասիրությունների, մասնավորապես` կոշտ և հեղուկ ռադիոակտիվ թափոնների քանակության վերահսկողության միջոցով: Դրանց ընդհանուր ծավալը, համապատասխանաբար, մոտ է 5000 և 3000 խմ-ին: Աղմուկի, վիբրացիայի և էլեկտրամագնիսական ճառա-
      գայթման ազդեցության մշտադիտարկումն ընդհանրապես դուրս է մնացել պետական բնապահպանական վերահսկողության համակարգի ուշադրությունից, նորմավորված չեն ազդեցության մակարդակները: Վտանգի աղբյուր են հատկապես ռեկուլտիվացված և գործող պոչամբարները: Դրանց թիվը մոտ 20 է, և յուրաքանչյուր պոչամբար կարելի է որակել որպես առավելագույն ռիսկի աղբյուր՝ գտնվելով սեյսմիկ ռիսկի ակտիվ գոտիներում: Սյունիքի և Լոռու մարզերի Կապան, Քաջարան, Ալավերդի և Ախթալա քաղաքներում արձանագրվել է մթնոլորտային օդի, ջրի և հողերի ծանր մետաղների իոններով աղտոտվածության (սնդիկ, մկնդեղ, ցինկ, կապար, պղինձ և այլն) սահմանային թույլատրելի խտությունը 1,2–19,3 անգամ գերազանցող մակարդակ: Առավել տագնապալի է այն փաստը, որ թվարկված աղտոտիչները հայտնաբերվել են սննդամթերքում՝ պատճառ դառնալով տարբեր տեսակի առողջական խնդիրների: Սա առավել խոցելի և հրատապ լուծում պահանջող հիմնախնդիրներից է, որը կարող է բարձրացնել ընդունվող տնտեսական որոշումների օբյեկտիվության աստիճանը: Այս կապակցությամբ տեղին է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում հրատապ է տարածաշրջանային էկոլոգիական մշտադիտարկման հանրամատչելի տեղեկատվական բազաների ստեղծումն ու զարգացումը, որոնք էլ, իրենց հերթին, կարևոր նախադրյալ կդառնան Հայաստանում քաղաքակիրթ բիզնեսի զարգացման համար: