ԱԿՏՈՒԱԼ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • Հասանելի է Ինտերակտիվ բյուջե համակարգի կատարելագործված տարբերակը
    «Բաց կառավարման գործընկերություն» նախաձեռնության շրջանակներում «Ինտերակտիվ բյուջե» համակարգի կատարելագործված տարբերակն արդեն հասանելի է բոլորին: «Ինտերակտիվ բյուջե» համակարգի լրամշակված տարբերակը տեղադրված է ՀՀ ֆինանսների նախարարության կայքում և մատչելի է հանրության համար:Համակարգի նոր տարբերակը հնարավորություն է ստեղծում տեղեկանալ ոչ միայն բյուջետային ծախսերի, այլ նաև եկամուտների և դեֆիցիտի մասին: Համակարգից օգտվողները կարող են ընտրել տվյալներն ըստ դրանց բյուջետային դասակարգումների և ներբեռնել (Excel տարբերակով) հետագա մշակման հա
  • Հայաստանում կանցկացվի «Էներգետիկայի շաբաթ 2018» խորագրով ներդրումային համաժողովը
    Նոյեմբերի 14-16-ին Երևանում կանցկացվի «Էներգետիկայի շաբաթ 2018» ներդրումային համաժողովը: Այս մասին  տեղեկացրին ՀՀ էներգետիկ ենթակառուցվածքների և բնական պաշարների նախարարության տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի բաժնից: Համաժողովը տեղի կունենա ՀՀ կառավարության բարձր հովանու ներքո. կներկայացվեն երկրի էներգետիկ ոլորտի հեռանկարները, ինչպես նաև հնարավորություն կընձեռվի բացահայտելու միջազգային համագործակցության ներուժը: Այն կծառայի որպես հարթակ քննարկելու համար նոր հնարավորությունները, ինչպես նաև Հայաստանի էներգետիկ ոլոր
  • Գերմանիայում ջրածնային վառելիքով աշխատող գնացքն առաջին երթն է կատարել
    Ջրածնային վառելիքի էլեմենտով աշխատող աշխարհում առաջին գնացքը՝ Coradia iLint-ն, իր առաջին երթը կատարել է կիրակի՝ սեպտեմբերի 16-ին Ստորին Սաքսոնիայի Բրեմերֆյորդե քաղաքում:  Արդեն սեպտեմբերի 17-ին այն դուրս կգա ստանդարտ երթուղու եւ կկապի այդ քաղաքը Կուկսհաֆեն, Բրեմերհաֆեն եւ Բուքսթեհուդե քաղաքների հետ, հայտնում է News.am-ը։Գնացքի տանիքին ջրածնային վառելիքի ցիստեռն եւ վառելիքային էլեմենտ է տեղադրված։ Այն ջրածնի էներգիան էլեկտրական հոսանքի է վերածում՝ չվնասելով շրջակա միջավայրը։ Գնացքն կարող է զարգացնել մինչեւ 140 կմ/ժ արագություն։ Մեկ լիցքավորմամ
  • Սոցիոլոգները կազմել են աշխարհի ամենադժբախտ երկրների վարկանիշը
    Աշխարհում երջանկության ինդեքսը վերջին տասը տարվա ընթացքում ամենացածր մակարդակում է: Ամենադժբախտ մայրցամաքներից մեկը Աֆրիկան է, գրում է ՌԲԿ-ն:2017 թվականին աշխարհում երջանկության մակարդակը վերջին տասնամյակի ընթացքում ամենացածր մակարդակում է եղել: Սթրես եւ անհանգստության զգացող մարդկանց թիվը անընդհատ աճում է:Հետազոտողներն առավել դժբախտ երկիր են անվանել Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությանը, որտեղ ներքին դիմակայությունների եւ ոչնչացման արդյունքում տասնյակ հազարավոր մարդիկ թողել են իրենց տները:Երկրորդ տեղում  Իրաքն է` 59 տոկոս ցուցանիշո
  • Գլոբալ ֆինանսական կենտրոնների վարկանիշում առաջատարը Նյու Յորքն է
    Ըստ Global Financial Centres Index համաթվի՝ գլոբալ ֆինանսական կենտրոնների վարկանիշում Նյու Յորքն անցել է Լոնդոնից: Զեկույցը հրապարակվել է Z/Yen Group ֆինանսական քոնսալթինգային ընկերության կայքում, որը կես տարին մեկ հաշվարկում է ինդիկատորը: Լոնդոնը, որը 2018 թվականի մարտին GFCI 23-ի առաջին տեղում էր, մեկ դիրքով նահանջել է, հնգյակը եզրափակել են Հոնկոնգը, Սինգապուրը եւ Շանհայը: Զեկույցում նշվում է, որ «Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի կենտրոնները վարկանիշում բարձրացել են՝ պահպանելով վերջին տարիների միտումը», փոխանցում է ՏԱՍՍ-ը: Եվրոպական մայրաքաղաքների համաթ
  • Հայտնի է նոր գլոբալ ճգնաժամի պատճառը
    Հնարավոր է՝ Եվրոպան զարգացող շուկաների թուլացման պատճառով դառնա նոր գլոբալ ճգնաժամի էպիկենտրոնը՝ գրում է Bloomberg-ը՝ հղում անելով Bank of America Merrill Lynch-ին: Բանկի փորձագետ Թոմի Ռիքեթսը ասել է, որ եվրոպական ֆոնդային ցուցիչները վերջին տարիներին ցածր արդյունք են գրանցում, իսկ զարգացող երկրների արժույթը նվազել է դոլարային լիկվիդացիայի խստացման ֆոնին: Զարգացող շուկաների թուլացումը կարող է հարվածել Եվրոպային: Այդ բանից հետո շղթայական ռեակցիան կհասնի ԱՄՆ-ին: Ճգնաժամի մեկ այլ սցենար կապում են եվրոյի աճման հետ, քանի որ եվրոպացի ներդրողները իրենց շահո
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Միջազգային ֆինանսական համակարգը և գլոբալ անհավասարակշռվածությունը

    ԴԱՎԻԹ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ
    ՀՊՏՀ ՄՏՀ ամբիոն


    Համաշխարհային ֆինանսական համակարգը խորությամբ արմատավորված է և դժվարությամբ է փոփոխությունների ենթարկվում, սակայն, կարծում ենք` 21-րդ դարում միջազգային արժութային համակարգը կառուցվածքային վերափոխումների կենթարկվի: Այս ամենը կազդի նաև արժութային պահուստների կազմի և կառուցվածքի, արտաքին առևտրային շրջանառության և ներդրումների վրա: Ներկայումս արժութային շուկաներում, չնայած իրական հատվածում առաջատարության կորստին, գլխավոր «խաղացողը» ԱՄՆ-ն է, և երկարաժամկետ հատվածում վերջինիս ջանքերն ուղղված կլինեն հենց համաշխարհային ֆինանսական շուկայում գերակշռող դիրքի պահպանմանն ու ամրապնդմանը: Այդ ջանքերը կգործադրվեն ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական ու ռազմական մեթոդներով:

    Հիմնաբառեր. միջազգային ֆինանսական համակարգ, արժութային շուկաներ, գլոբալ անհաշվեկշռվածություն, ոսկյա արժութային պահուստներ


    Այսօր համաշխարհային տնտեսությանը բնորոշ է միջազգային տարբեր անհավասարակշռությունների առկայությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է նոր ճգնաժամ առաջացնել: Հարկ է մտածել, թե արդյո՞ք այս բոլոր անհավասարակշռությունները նույն հիմքը չունեն, իսկ ավելի որոշակի` արդյո՞ք միջազգային արժութային համակարգի բացակայությունը չէ դրանց պատճառը: Ակնհայտ է, որ մենք այլևս չունենք վարվելակերպի` միջազգային մակարդակով համաձայնեցված կանոններ, որոնք բոլորի երկարաժամկետ բարեկեցության ապահովման համար կսահմանափակեին առանձին անկախ պետությունների անհապաղ գործողությունների հնարավորությունը: Նման կանոններ առկա էին ոսկյա ստանդարտի ժամանակաշրջանից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմ և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո` Բրետոնվուդսյան համակարգի շրջանակներում, սակայն դրանք դադարեցին գոյություն ունենալ ավելի քան չորս տասնամյակ առաջ: Այսօր նման կանոններ գործում են եվրոգոտում, սակայն համաշխարհային մասշտաբով դրանք առկա չեն: Առաջատար երկրները կարող են հետապնդել իրենց սեփական կարճաժամկետ հետաքրքրությունները, այն է` ավելի ցածր տոկոսադրույքների ու դրամավարկային քաղաքականության ոչ ավանդական միջոցառումների օգնությամբ ազգային տնտեսության խթանում` չմտածելով այլ երկրների մասին: Սա հանգեցնում է հենց այդ երկրների համար չկանխատեսված երկարաժամկետ ռիսկերի, այդ թվում` ապագայում գնաճի հավանականության ու ներքին այլ անհավասարակշռությունների: Ավելին, միջազգային անհավասարակշռությունների տարբեր տեսակներ ստեղծելով` քաղաքականության նման միջոցառումները կարող են նաև «աշխատել» այլ երկրների երկարաժամկետ հետաքրքրությունների դեմ:
    Եվրոյի ներդրումից հետո (1999 թ. հունվարի 1) միջազգային արժութային համակարգում նույնպես ձևավորվեց երկու բևեռ: Իր նշանակությամբ եվրոն դարձավ ԱՄՆ դոլարից հետո աշխարհի երկրորդ արժույթը: Ըստ գնողունակության, արտաքին տնտեսական գործունեության և առևտրի հետ ունեցած կապի` ֆինանսական շուկայում առաջխաղացման բնույթի այս արժույթները բավականին մոտ են միմյանց: Դրանք, մեր կարծիքով, հետագայում միանման կարևոր դեր կխաղան համաշխարհային տնտեսության զարգացման գործում:
    Իսկապես, եվրոգոտու 11 երկրներ համաշխարհային առևտրում իրենց տեսակարար կշռով գերազանցել են ԱՄՆ-ին: Ընդ որում, այդ երկրներում, ի տարբերություն ԱՄՆ-ի, առևտրային հաշվեկշիռը դրական է: Որոշ մասնագետներ կանխատեսում են, որ առաջիկա 10 տարիների ընթացքում Եվրոպան իր տեխնիկական զարգացման մակարդակով կհավասարվի ԱՄՆ-ին: Դրա հետ մեկտեղ, եվրոգոտու անդամ որոշ երկրների միջև դեռևս գոյություն ունեն մի շարք բարդ խնդիրներ: Ընդհանուր առմամբ, ֆինանսների, տնտեսության և առևտրի ոլորտներում Եվրոպայի, ԱՄՆ-ի և Ճապոնիայի միջև հակասությունները չեն կարող անհետ կորչել:
    Իհարկե, համաշխարհային ֆինանսական համակարգը խորությամբ արմատավորված է և դժվար է փոփոխությունների ենթարկվում, սակայն, կարծում ենք` 21-րդ դարում միջազգային արժութային համակարգը կառուցվածքային վերափոխումների կենթարկվի: Այս ամենը կազդի նաև արժութային պահուստների կազմի և կառուցվածքի, արտաքին առևտրային շրջանառության և ներդրումների վրա:  Ակնհայտ է, որ համաշխարհային տնտեսության վրա մեծ ազդեցություն է  գործում համընդգրկուն կառուցվածքային տեղաշարժերի կարևորագույն տեսանկյուններից մեկը` փոփոխությունները ֆինանսական` հատկապես արժութային շուկաներում: Պատահական չէ, որ 21-րդ դարի առաջին տասնամյակում  համաշխարհային ոսկյա արժութային պահուստները զարգացած երկրներից անցան զարգացողներին (գծապատկեր 1):























    Ներկայումս արժութային շուկաներում, չնայած իրական հատվածում առաջատարության կորստին, գլխավոր «խաղացողը» ԱՄՆ-ն է, և այդ գերիշխող դիրքը համարվում է ամերիկյան բարեկեցության և համաշխարհային տնտեսության մեջ առաջատար դիրքի պահպանման հիմքը` նույնիսկ ՀՆԱ մեծությամբ ֆորմալ առաջատարությունը կորցնելու դեպքում: Ժամանակակից միջազգային ֆինանսական համակարգի շրջանակներում ավելի հաճախ է նկատվում ֆինանսական շուկաների կարգավորման ազգային կանոններից անցումը վերազգային կանոնների: Միջազգային ֆինանսական համակարգում ազդեցությունների կենտրոնացման ավելի ճշգրիտ վերլուծություն կարելի է կատարել` հաշվարկելով N ընկերությունների կենտրոնացման ցուցանիշն ու Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքսն այնպես, ինչպես դա արվում է ճյուղային շուկաների կարգավորման տեսությունում:
    Գոյություն ունեն բազմաթիվ բացատրություններ թե՛ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, թե՛ մեր օրերում ԱՄՆ դոլարի հաջողության, եվրոյի` դոլարի գերիշխանությանը մարտահրավեր նետելու անհաջող փորձի, ռեսուրսներ արտահանող երկրների արժութային քաղաքականության առանձնահատկությունների, յուանի միջազգայնացման մասին, որն իրականացվում է Չինաստանի արժութային քաղաքականության աստիճանական ազատականացման միջոցով: Այստեղ հետաքրքրություն են առաջացնում այն հարցերը, թե ինչպես են սահմանվում վերազգային չափորոշիչները, դերակատարներից ով է դրանից շահում: Իրատեսական հայեցակարգի տեսանկյունից` ԱՄՆ-ը, որպես ուժեղ «խաղացող» ու աշխարհի ամենախոշոր ֆինանսական կենտրոն, որոշում է, թե ինչպես պետք է կարգավորվեն ֆինանսական շուկաները: Ինչպես ցույց է տալիս, օրինակ` FATCA օրենքի դրույթների կիրառման փորձը, ԱՄՆ-ը կարող է միակողմանիորեն ստիպել մյուս երկրներին ենթարկվել իր ազգային օրենսդրության պահանջներին: «Խաղացողներից» ոչ ոք չի ցանկանում կորցնել աշխարհում ամենամեծ ֆինանսական շուկան, այդ պատճառով բոլորը զիջումներ են անում: Փորձագետների մի խումբ այս կապակցությամբ  խոսում է համաշխարհային տնտեսության մեջ խոշոր պետությունների տիրապետության մասին14: Ներկա պահին խոսքը ԱՄՆ-ի ու ԵՄ-ի մասին է, սակայն հետագայում, Միջխաղաղօվկիանոսյան ու Միջատլանտյան համագործակցության ձևավորման արդյունքում նման միտումը, անկասկած, կաճի: Ո՞վ է պատասխանատու համաշխարհային տնտեսության` որպես մեկ ամբողջության բարեկեցության համար: Մինչև Բրետոնվուդսյան համակարգի փլուզումը, ԱՄՀ-ն հսկում էր ամբողջ համակարգը, իսկ դրանից հետո սկսեց հիմնականում զբաղվել իր անդամ պետությունների վարքագծի մշտադիտարկմամբ և դժվարին իրավիճակում հայտնված երկրներին օգնության տրամադրմամբ: Այնուամենայնիվ, ԱՄՀ-ն շարունակում էր իր անհանգստությունն արտահայտել, երբ առանձին երկրների քաղաքականության քայլերը չէին համապատասխանում համաշխարհային հասարակության ընդհանուր հետաքրքրություններին: Սակայն շատ խոշոր երկրներ քաղաքականության վերաբերյալ առաջարկություններն ընդունում են ոչ ավելի, քան պարզապես իբրև խորհուրդ, թեև ԱՄՆ-ը աշխարհում ամենախոշոր միջազգային պարտապանն է, ունի գործողությունների լրիվ ազատություն` շնորհիվ ԱՄՆ դոլարի` որպես առաջատար պահուստային արժույթի: Ինչ վերաբերում է վարկատու խոշոր երկրներին, ապա ԱՄՀ ազդեցությունը դրանց քայլերի վրա միշտ էլ սահմանափակ է եղել:
    Երբ տնտեսագետները խոսում են համաշխարհային անհավասարակշռությունների մասին, նրանք կարող են նկատի ունենալ ուշադրության արժանի տարբեր պատճառներ: Անհանգստության ավանդական աղբյուր է ընթացիկ գործառնությունների հաշիվների անհավասարակշռությունը: Ըստ սահմանման` ընթացիկ գործառնությունների հաշիվների ավելցուկն ու պակասուրդը հավասար են կապիտալի զուտ հոսքերին: Ռիսկն այն է, որ ընթացիկ գործառնությունների հաշվի մեծ պակասուրդ ունեցող երկրները կարող են կորցնել այն երկրների վստահությունը, որոնք այդպիսի հոսքերի աղբյուր են, որն էլ կարող է հանգեցնել արժութային ճգնաժամի: Նման ճգնաժամերը սովորաբար վնաս են հասցնում և՛ արտադրության ծավալներին, և՛ զբաղվածությանը:
    Չնայած իրադարձությունների նման զարգացման հնարավորության մասին անընդհատ զգուշացումներին, ԱՄՆ-ում, որը, 1960-ական թթ. սկսած, ընթացիկ գործառնությունների հաշվի կանոնավոր պակասուրդ ունի,
    ճգնաժամ այնտեղ տեղի չունեցավ: Ընդհակառակը, եվրոգոտու երկրներում ընթացիկ գործառնությունների հաշվի անհավասարակշռության լուրջ աճը հանգեցրեց ճգնաժամի` խախտելով այն հիմնադրույթը, որ նման ճգնաժամերը հնարավոր չեն մեկ արժութային գոտու ներսում:
    Համընդգրկուն անհավասարակշռությունների երկրորդ ձևը, որը կապված է կապիտալի անդրսահմանյան հոսքերի հետ, վերջին տարիներին դարձել է մեծ ուշադրության առարկա: Չնայած բոլոր հնարավոր առավելություններին` «տաք փողերը», այսինքն` ներդրողների` մի երկրից մյուսը հոսող դրամական կապիտալը, որն ամենաբարձր եկամտաբերությունն է փնտրում, կարող են քաոսի ենթարկել փոքր երկրները թե՛ ներհոսքի, թե՛ արտահոսքի դեպքում: Ինչպես ակնհայտ դարձավ 1990-ական թթ. Հարավարևելյան Ասիայի ճգնաժամից հետո` արժութային կառուցվածքի անհամապատասխանության խնդիրները (երբ ակտիվները գնանշված են ազգային արժույթով, իսկ պարտավորությունները, օրինակ` փոխառությունները` օտարերկրյա արժույթով) կարող են փլուզել ամբողջական բանկային համակարգեր: Վարկառուները վաստակում են ազգային արժույթով, իսկ երբ վերջինս արժեզրկվում է, օտարերկրյա արժույթով գնանշված վարկերի մարումը թանկ է լինում: Բացի այդ, նման հոսքերի աղբյուր հանդիսացող երկրները, իրենց հերթին, նույնպես կարող են տուժել: Այսպիսով` եթե պարտապանները (որոնք պարտքային պարտավորություններ ունեն օտարերկրյա արժույթով) չեն կարողանում վճարել, ապա վարկատուները չեն կարողանում վաստակել: Վերջապես` հենց գլոբալ անհավասարակշռությունը կարող է անհանգստություն առաջացնել միջազգային մակարդակով ներքին անհավասարակշռությունների առաջացման պատճառով, որոնք նախկինում նկատվում էին զարգացած տնտեսություն ունեցող միայն մի քանի երկրում, օրինակ` ԱՄՆ-ում: Ինչպե՞ս այս ներքին անհավասարակշռությունները տարածվեցին խոշոր երկրների սահմաններից դուրս: Երբ զարգացած տնտեսություն ունեցող խոշոր երկրները թուլացրին իրենց դրամավարկային քաղաքականությունը` ներքին աճին աջակցելու նպատակով, դա մեծ ճնշում գործեց զարգացած տնտեսություն ունեցող ոչ մեծ երկրների (օրինակ` Շվեյցարիայի) և զարգացող երկրների մեծ մասի արժույթների վրա: Տարբեր պատճառներով այս երկրների կառավարություններն ու կենտրոնական բանկերը, որպես պատասխան, նույնպես թուլացրին իրենց դրամավարկային քաղաքակա-
    նությունները` դրանով խթանելով վարկավորումն ու պարտքի աճը: Արդյունքում` զարգացած տնտեսություն և ձևավորվող շուկա ունեցող երկրներում, որոնք G20-ի կազմում էին, ոչ ֆինանսական պարտքի մակարդակը 2007 թ. ՀՆԱ 210% ցուցանիշից աճեց` 2014 թ. վերջին հասնելով մինչև 235%-ի:
    Ավելին, այս աճի մեծ մասը բաժին ընկավ զարգացող երկրներին: Եթե 2008−2009 թթ. նշված երկրները դիտարկվում էին որպես համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից ելքի մի մաս, ապա ներկայումս դրանք ևս դարձան այդ գլոբալ խնդրի մի մասը: Այնուամենայնիվ, միջազգային ֆինանսական համակարգում ազդեցության գլխավոր ցուցիչ է համարվում համաշխարհային տնտեսության մեջ այս կամ այն երկրի արժույթի նշանակությունը: Փորձագետները ջանում են պարզել` արդյոք միջազգային ֆինանսական համակարգը միաբևեռ է, երկբևեռ կամ բազմաբևեռ:
    Ինչ վերաբերում է միջազգային քաղաքականությանը, ապա այստեղ ազդեցության գլխավոր ցուցիչը հզորությունն է (ռազմական, տնտեսական, գիտատեխնիկական, «փափուկ ուժը»), իսկ խոշոր խմբավորումներն ընդգրկում են այն պետությունները, որոնց բաժին է ընկնում համընդհանուր համաշխարհային հզորության ոչ պակաս, քան 10%-ը17: Միջազգային քաղաքականության դեպքում բևեռների քանակի բացահայտման ֆորմալ չափանիշները հետևյալն են.
    - միաբևեռ համակարգում մեկ պետությանը բաժին է ընկնում համընդհանուր համաշխարհային հզորության 50%-ը և ավելին,
    - գրեթե միաբևեռ աշխարհում կամ, ըստ Ա.Բոգատուրովի տերմինաբանության,բազմակարծիք միաբևեռության շրջանակներում մեկ պետությունը վերահսկում է հզորության 45−50%-ը, այն դեպքում, երբ
    ոչ մի այլ պետություն չի վերահսկում հզորության 25%-ից ավելին,
    - երկբևեռ համակարգում «խաղացողներից» յուրաքանչյուրը հսկում է համընդհանուր հզորության 25%-ից ավելին:
    Համեմատության համար նշենք, որ 2016 թ. միջազգային արժութային շուկայում ԱՄՆ դոլարի մասնաբաժինը կազմել է 87,6%, եվրոյինը` 31,3%, իենինը` 21,6%: Բնականաբար, միջազգային արժութային շուկայում գերակշռում են ԱՄՆ դոլար/եվրո արժութային զույգով կատարված գործարքները` ապահովելով 2016 թ. բոլոր գործարքների 23%-ը, որին հետևում են ԱՄՆ դոլար/ճապոնական իեն արժութային զույգով կատարված գործարքները` 17,7%20 (քանի որ հաշվի են առնվում արժութային զույգեր, այդ իսկ պատճառով կրկնահաշվարկ է տեղի ունենում, որից խուսափելու համար ստացված ցուցանիշները պետք է բաժանել երկուսի):
    Ուստի, մեր կարծիքով, երկարաժամկետում ԱՄՆ-ի ջանքերն ուղղված կլինեն հենց համաշխարհային ֆինանսական շուկայում գերակշռող դիրքի պահպանմանն ու ամրապնդմանը: Այդ ջանքերը կգործադրվեն ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական ու ռազմական մեթոդներով և ուղղված կլինեն հետևյալ նպատակների իրագործմանը.
    - համաշխարհային պահուստային արժույթների շուկայում ԱՄՆ դոլարի մենաշնորհի պահպանումը,
    - ամերիկյան ֆինանսական ինստիտուտների առաջատար դիրքերի  պահպանումը,
    - ամերիկյան ֆինանսական շուկաների (արժութային, ֆոնդային) առաջատար դիրքերի պահպանումը բորսայական ակտիվների համաշխարհային առևտրի համակարգում: