ԱԿՏՈՒԱԼ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • Հայաստանի ֆինանսական համակարգը շարունակում է կայուն մնալ
    Հայաստանի ֆինանսական համակարգը շարունակում է կայուն կերպով սպասարկել տնտեսության գրեթե բոլոր հատվածներին: Արժույթի միջազգային հիմնադրամի և Համաշխարհային բանկի գնահատման արդյունքները ևս այդ մասին են փաստում։Այս մասին լրագրողների հետ հանդիպմանն ասաց Կենտրոնական բանկի Ֆինանսական համակարգի կայունության և զարգացման վարչության պետ Անդրանիկ Գրիգորյանը:«Տարին դեռ ամփոփված չէ, սակայն ֆինանսական համակարգը շարունակում է կայուն մնալ։ Այն շարունակում է կայուն կերպով սպասարկել տնտեսության գրեթե բոլոր հատվածներին՝ թե ֆինանսական համակարգի հետա
  • Ֆրանսիան 2019-ից նոր հարկեր կսահմանի տեխնոլոգիական հսկաների նկատմամբ
    Ֆրանսիան 2019-ից սկսած նոր հարկեր կսահմանի խոշորագույն արտասահմանյան տեխնոլոգիական ընկերությունների նկատմամբ, այդ թվում՝ Google-ի և Facebook-ի՝ չսպասելով Եվրամիության որոշմանը:Ինչպես հաղորդում է INTERFAX.RU-ն՝ վկայակոչելով The Financial Times-ին, Ֆրանսիայի ֆիննախարար Բրյունո Լը Մերը լրագրողներին հայտնել է, որ երկրում նման հարկի սահմանումը իշխանություններին թույլ կտա տարեկան մոտ 500 մլն եվրո գումար ներգրավել:Դեկտեմբերի սկզբին Լը Մերը հայտարարել էր, որ Ֆրանսիան ինքնուրույն կգործի երկրում աշխատող միջազգային տեխնոլոգիական ընկերությունների համար նոր հարկի մասին
  • Եվրոն հույս ունի շահույթ ստանալ առևտրային գործարքներից. դոլարը թույլ է
    Եվրոն աշխուժացավ հինգշաբթի, երբ կիրակի կայանալիք գագաթնաժողովից առաջ Մեծ Բրիտանիան և Եվրամիությունը սկզբունքորեն համաձայնեցին փաստաթղթի հարցում, որը ներկայացնում է նրանց վերաբերմունքն ապագա հարաբերություններին: Եվրոպական խորհրդի նախագահ Դոնալդ Տուսկը նշել է, որ տեքստը քննարկել են Մեծ Բրիտանիայի  վարչապետ Թերեզա Մեյն ու Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ժան–Կլոդ Յունկերը: Նրանք մտադիր են  պահպանել ապրանքների առևտրային սերտ հարաբերությունները:Ըստ լուրերի, միասնական արժույթը&nb
  • 2018-ի ամենացնցող տեխնիկական նորույթների հնգյակը
    Հայտնի է դարձել, թե ինչպիսի տեխնիկական նորույթներն են ամենաաղմակահարույցը և հետաքրքիրը 2018-ին: Ամենաաղմկահարույց դվայսներից է DJI ընկերության կայունացուցիչը: Խոսքը Osmo Pocket-ի մասին է, որն ունի 12 մեգապիքսել հզորությամբ տեսախցիկ և կարող է գրպանում տեղավորվել:Եվս մեկ աղմկահարույց նորույթ է 13.3 դյույմ տրամաչափի Project Linda լափթոփը՝ Razer ապրանքանիշից:  Սարքվորումն աշխատում է Razer Phone-ով և թույլ է տալիս զգալոիրեն ընդլայնել սմարթֆոնի հնարավորությունները:Վարկանիշային աղյուսակում է հայտնվել նաև Nikon Coolpix P1000 տեսախցիկը, որն իր տեսակով միակ սարքավորումն է, որը
  • Անտարկտիկայի «կայուն» սառցաշերտերը սկսել են հալչել
    ԱՄՆ Օդագնացության և տիեզերական տարածության հետազոտությունների ազգային գործակալության (ՆԱՍԱ) թարմ տվյալների համաձայն՝ Անտարկտիկայի արևելյան հատվածում  սկսել են հալչել նախկինում «կայուն» համարվող սառցաշերտերը:ՆԱՍԱ-ի մասնագետներն ընդգծել են, որ նախկինում գիտնականները համոզված էին, որ այդ տարածքում գտնվող սառցաշերտերը ենթակա չեն գլոբալ փոփոխությունների:ՆԱՍԱ-ն մասնավորապես արձանագրել է Արևելյան Անտարկտիկայի ամենամեծ՝ «Տոտեն» սառցաշերտի հալում:Գիտնականները նախազգուշացրել են, որ եթե այն ամբոլջովին հալչի, ապա համաշխարհային օվկիանոսի մ
  • Տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը նախորդ տարվա համեմատ շարունակաբար աճել է
    Հայաստանում տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը առաջին տասը ամիսներին նախորդ տարվա նույն ժամանակամիջոցի համեմատ աճել է 6 տոկոսով:Այս մասին են վկայում ՀՀ ազգային վիճակագրական կոմիտեի տվյալները:Մասնավորապես տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը այս տարվա հունվարին նախորդ տարվա նույն ամսվա համեմատ աճել է 11.6 տոկոսով: Փետրվար ամսին նախորդ տարվա նույն ժամանակի համեմատ ցուցանիշն աճել է 8.8 տոկոսով, մարտին աճը կազմել է 10.9 տոկոս, ապրիլին՝ 7.1 տոկոս: 2018-ի ապրիլին տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը բարձրացել է՝ նախորդ տարվա ապրիլի համեմատ ավելանալով 5.5 տոկոսով: Ա
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Մրցունակության և մենաշնորհների դրսևորման առանձնահատկությունները տնտեսավարման ժամանակակից պայմաններում

    ԱՐՏԱԿ  ՇԱԲՈՅԱՆ
    ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության
    պետական հանձնաժողովի նախագահ,
    տնտեսագիտության թեկնածու


    Հոդվածում քննարկվել են մրցակցության և մենաշնորհի փոխգործակցությունը և դրա  առանձնահատկությունները: Ներկայացվել են մենաշնորհների առաջացման պատճառները և դրանց գործունեության յուրահատկությունները շուկայական տնտեսության պայմաններում: Վերլուծության են ենթարկվել մրցակցության պայմաններում  տնտեսավարող սուբյեկտների վարքագիծը և մենաշնորհային հակումների առաջացման պատճառները:
    Հիմնաբառեր. տնտեսական մրցակցություն, մենաշնորհ, մրցակցային շուկա, մենաշնորհային դիրք, մրցակցային առավելություններ

    Մրցակցության գոյության ամբողջ ժամանակահատվածում, ինչպես նաև դրա վերաբերյալ տեսական մեկնաբանություններում և հետազոտություններում մենաշնորհները ընկալվել են որպես չափազանց բացասական դրսևորում, որից պետք է ամեն կերպ խուսափել և պայքարել դրանց դեմ (ինչպես տնտեսական, այնպես էլ վարչական գործիքներով): Մրցակցությունը տնտեսության վրա իր ունեցած դրական ազդեցությամբ հակադրվում է մենաշնորհներին, և նման մոտեցումն իր արտացոլումն է գտել մրցակցային շուկայի գործունեության վերաբերյալ բոլոր տեսություններում: Սակայն դրա րդարացիությունը որոշակի կասկածներ է հարուցում` հատկապես տնտեսական գործունեության պայմանների և մրցակցության դրսևորման եղանակների փոփոխությամբ պայմանավորված: Ըստ էության, այդ մասին են վկայում զարգացած շատ երկրներում տնտեսության մենաշնորհացման որոշակի աստիճանի առկայությունը, կատարյալ մրցակցային շուկայի գործունեության անհնարինությունը և, ընդհակառակը` շուկայի պայմաններում ոչ կատարյալ մրցակցության տարբեր մոդելների հաջող գործունեությունը: Անշուշտ, նման բազմաթիվ փաստերի առկայությունը ենթադրում է մենաշնորհների և շուկայի մենաշնորհային ձևերի տեղի, դերի, նշանակության ու գործառույթների գիտական հետազոտում ինչպես համաշխարհային տնտեսության, այնպես էլ յուրաքանչյուր առանձին ազգային տնտեսության մակարդակներում: Այսինքն` նման երևույթների գիտական հիմնավորումը, նախևառաջ, պահանջում է
    մրցակցության և մենաշնորհի փոխկապվածության, փոխհարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրություն և պարզաբանում:
    Համաշխարհային տնտեսության համընդհանրացման ժամանակակից պայմաններում մենաշնորհների յուրահատկությունը դրսևորվում է մրցակցային շուկայում դրանց վարքագծի հակասականությամբ: Մենաշնորհները համարվում են ռեսուրսների կենտրոնացման ծայրահեղ ձև, ինչի շնորհիվ հաստատում են մենաշնորհային իշխանություն և բարձր գին սահմանելու միջոցով ստանում գերշահույթ: Մենաշնորհների բացառիկ դիրքը թույլ է տալիս արտադրության ծավալի հաշվին էականորեն նվազեցնել ծախսերը, ռեսուրսների կենտրոնացման բարձր աստիճանի օգնությամբ ակտիվացնել տեխնոլոգիական առաջընթացը, ինչպես նաև արդյունավետ կերպով իրացնել հասարակության շահերն այն ճյուղերում, որտեղ նպատակահարմար է մրցակցությունը: Այդ ամենը պայմանավորում են ոչ միայն հասարակության էվոլյուցիան, այլ նաև արտադրանքի, տեխնոլոգիաների և սոցիալ-տնտեսական համակարգի հեղափոխական զարգացման հնարավորությունը:
    Այսպիսով` ստեղծվում է ինչ-որ առումով հակասական իրավիճակ: Մենաշնորհի պայմաններում, երբ չկան մրցակիցներ, մրցակցությունը շարունակում է մնալ մենաշնորհային դիրք ունեցողների վարքագծի հիմնական կարգավորիչն այն դեպքում, երբ գնային կարգավորման մեխանիզմը, ըստ էության, բացակայում է: Այսինքն` մրցակցությունն իր դրական ներգործությունն ունի ոչ միայն մրցակցային շուկայի, այլ նաև մենաշնորհների պայմաններում:
    Հետևաբար` ծագում է մի հարց, որը մշտապես գտնվել է հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում. եթե կատարյալ մրցակցությունը կարող է ապահովել շուկայի զարգացման անհրաժեշտ պայմաններ և հասարակական բարեկեցություն, ապա ինչով պայմանավորել սուբյեկտների` մենաշնորհային
    իշխանության ձգտումը: Եվ ընդհակառակը` եթե մենաշնորհները հնարավորություն են տալիս արտադրության մասշտաբի մեծացման արդյունքում ծախսերի կրճատման հաշվին լիարժեք կերպով բավարարելու հասարակական պահանջմունքները, ապա, այդ դեպքում, որն է կատարյալ մրցակցության ապահովման դրդապատճառը:
    Ըստ էության, յուրաքանչյուր տեղական շուկայում խոշոր ընկերության ի հայտ գալը ստեղծում է մենաշնորհի առաջացման վտանգ: Միևնույն ժամանակ, տեղական շուկաներում մենաշնորհները մրցակցության զարգացման արդյունք են: Այսինքն` դրանք առավել հաջողակ ընկերություններ են, որոնք
    կարողացել են գնային տարբերության և բարձր որակի հաշվին ունենալ սեփական արտադրանքը սպառողների առավել մեծ թիվ` ապահովելով բարձր շահութաբերություն և արտադրության ծավալների աճ: Սակայն, դուրս գալով միջազգային շուկաներ, տեղական մենաշնորհները հայտնվում են մրցակցային ավելի սուր պայմաններում և կորցնում են սեփական մենաշնորհային դիրքերը:
    Պետք է նշել, որ մենաշնորհների հիմնական հատկանիշը մենաշնորհային դիրքն է, որը հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն կամ այլ ընկերությունների հետ միասին որոշակի ապրանքային շուկայում սահմանափակելու մրցակցությունը: Դա ցանկալի է յուրաքանչյուր ընկերության կամ ձեռնարկատիրոջ համար, քանի որ թույլ է տալիս խուսափել մրցակցության հետ կապված մի շարք ռիսկերից և դժվարություններից, շուկայում ունենալ թելադրողի դիրքեր, կենտրոնացնել որոշակի տնտեսական իշխանություն, ներգործել շուկայի այլ մասնակիցների վրա և վերջիններիս պարտադրել սեփական
    պայմանները: Սակայն շուկայում բնական ճանապարհով մենաշնորհային  դիրքի ձեռքբերումը հնարավոր է միայն մրցակցային պայքարի արդյունքում,  որի ընթացքում ի հայտ են գալիս առավել հզոր, տնտեսապես արդյունավետ  և շահութաբեր ընկերություններ, որոնք սկսում են աստիճանաբար ճնշում
    գործադրել այլ ընկերությունների և հասարակության վրա: Դրա հետևանքով  մրցակցությունը թուլանում է մինչև այն պահը, քանի դեռ շուկայում չի հայտնվել առավել հզոր մրցակից, որը կարող է հաղթահարել մենաշնորհային  դիրք ունեցողի կողմից հաստատված արգելքները (գին, որակ, սպասարկում  և այլն): Իսկ նման սուբյեկտի ի հայտ գալը պայմանավորված է շուկայի մրցակցային բնույթով:
    Հիմնվելով դասական մենաշնորհների մոդելի գործողության մեխանիզմի  վրա, որն, ի դեպ, չի վիճարկվում մասնագիտական շրջանակներում, կարելի  է ձևակերպել մրցակցության և մենաշնորհի փոխհարաբերությունների և  միաժամանակյա գոյության հետևյալ բնութագրիչները.  1. Ազգային տնտեսությունում ցանկացած երևույթ կամ դեպք, համաձայն  բազմարկչի էֆեկտի, ուղղակի կամ միջնորդավորված ազդեցություն է  ունենում տնտեսական համակարգի բոլոր տարրերի վրա: Միաժամա-
    նակ, դրանց անբաժանելիությունն այդ տարրերի միջև առաջացնում է  բախում, ինչի պատճառով դրանցից յուրաքանչյուրը ստիպված է լինում փնտրել սեփական պահանջմունքների բավարարման նոր ուղիներ` առաջին հերթին շուկայի մյուս մասնակիցների հետաքրքրություններին վնաս հասցնելու միջոցով: Ըստ էության, նույնը տեղի է ունենում նաև շուկայական տնտեսության պայմաններում, երբ յուրաքանչյուր ընկերություն գտնվում է սեփական ծախսերի նվազեցման և շահույթի ավելացման ուղիների մշտական փնտրտուքի մեջ մինչև այն  պահը, երբ սեփական հնարավորությունները թույլ են տալիս զբաղեցնել ողջ շուկան և գին թելադրել: Հետևաբար` մենաշնորհը և մրցակցությունը շուկայի կենսագործունեության անբաժանելի ձևեր են, որոնք չեն կարող լինել առանց մեկը մյուսի և գոյություն ունեն որպես շուկայական կարգավորման մեխանիզմի միասնական համակարգի տարրեր:
    2. Հայտնի է, որ ցանկացած համակարգի քանակական կազմի փոփոխություն հանգեցնում է ոչ միայն կառուցվածքային փոփոխությունների, այլ նաև նոր` նախորդից որակապես տարբերվող համակարգի
    ստեղծմանը: Մրցակցային շուկայի պայմաններում առավել հաջող  գործող ընկերությունները գրավում են շուկան, ձգտում են բավարարել  սեփական մենաշնորհային նպատակները և ոչ միայն ավելացնում են
    թողարկվող արտադրանքի ծավալը, այլ նաև կրճատում են արտադրության ծախսերը և բարձրացնում արտադրանքի որակը: Դա նշանակում է, որ մրցակցությունը գոյություն ունի միայն շուկայի յուրաքանչ-
    յուր սուբյեկտի կողմից դրսևորվող մենաշնորհային ձգտումների և շուկայում առաջավոր դիրքեր զբաղեցնելու հակումների շնորհիվ: Մըրցակցության արդյունքում ի հայտ են գալիս առավել հաջողակ ընկերություններ, որոնք մենաշնորհացնում են տվյալ ապրանքային շուկան, թելադրում են սեփական գները սպառողներին և ամբողջ շուկային և, որ ամենակարևորն է, նրանց զրկում են շուկայի իրավահավասար մասնակցի կարգավիճակից ու ստիպում ենթարկվել սեփական կանոններին ու պահանջներին: Այսպիսով` մենաշնորհը, բացառելով մրցակցությունը, միաժամանակ դրա արդյունքն է: Շուկայի կողմից պահանջվող արտադրանքի ծավալների ավելացումը փոխում է մրցակցության ձևը, քանի որ մրցակցային պայքարի մղման նոր չափանիշներ են առաջանում: Այսինքն` շուկայի մասնակիցների մենաշնորհային հակումները խստացնում են մրցակցությունը` դրանում  ընդգրկելով ռեսուրսների առավել մեծ քանակություն (ֆինանսական,  նյութական, գիտական, տեխնոլոգիական, կառավարչական)` առավել
    մրցունակ արտադրանք թողարկելու համար: Ըստ էության, մրցունակ,  որակյալ և նախընտրելի արտադրանք թողարկելու գործընթացն անընդհատ շարունակվում է` դրանով իսկ պայմանավորելով մրցակցության մեթոդների կատարելագործումը: Հետևաբար` մենաշնորհը նըպաստում է մրցակցության կատարելագործմանը: Միաժամանակ, հակամենաշնորհային օրենսդրությունը շուկայական հավասարակշռության պահպանման հիմնական միջոցներից է` մենաշնորհային միտումների զսպման կամ, այլ կերպ ասած` օլիգոպոլիայի մեխանիզմի  կամ «գործող մրցակցության» օպտիմալ ռեժիմի պահպանման համար:
    3. Մենաշնորհը մրցակցության որակապես նոր մակարդակ է, որը պայմանավորում է արտադրողական ուժերի և շուկայական հարաբերությունների պրոգրեսիվ զարգացումը: Ըստ էության, դա իր դրսևորումն
    է ստանում մենաշնորհային մրցակցության մեջ, երբ շուկայում մենաշնորհային դիրք զբաղեցնող ընկերությունը, մրցակիցների հայտնվելու վտանգից դրդված, շուկայում գործում է այնպես, ինչպես կգործեր մրցակցային շուկայում:
    Մրցակցության և մենաշնորհի միջև գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերը պայմանավորում են մրցակցության պաշտպանության և մենաշնորհային դրսևորումների զսպման անհրաժեշտությունը մինչև այն սահմանը, որն  անհրաժեշտ է մրցակիցներին խթանելու, օգտակար ձեռնարկատիրական  հակումներ արտահայտելու համար: Ակնհայտ է, որ մենաշնորհները տնտեսական ռեսուրսների համակենտրոնացման բարձր աստիճանի շնորհիվ  տեխնիկական առաջընթացի արագացման հնարավորություններ են ստեղծում, ինչը մրցունակության ապահովման հիմքն է կազմում: Այս առումով,  ուշագրավ է Յ. Շումպետերի տեսակետը, համաձայն որի` շուկայում  նշանակալի իշխանություն ունեցող խոշոր ֆիրմաները ցանկալի երևույթ են, քանի  որ սեփական մենաշնորհային իշխանությունը պահպանելու համար հարկադրված են իրականացնելու տեխնիկական փոփոխություններ` իրենց մենաշնորհային շահույթի զգալի մասը ծախսելով հետազոտությունների վրա:
    Մենաշնորհը, որպես մրցակցային շուկայի կենսագործունեության ձև,  պետք չէ դասել բացառապես ոչ ցանկալի երևույթների շարքին և դիտարկել  ազատ մրցակցության հետ հակադրության համատեքստում, քանի որ ինչպես ազատ մրցակցությունը, այնպես էլ մենաշնորհը կատարում են գրեթե նույն գործառույթը` տնտեսական զարգացման և առաջընթացի ապահովում:
    Հետևաբար` մրցակցությունը և մենաշնորհը չի կարելի միմյանց հակադրել (թեև, ըստ էության, գտնվում են հակադիր բևեռներում). դրանք պետք է դիտարկել որպես մրցակցային շուկայի ձևերի տրամաբանական զարգացում:
    Արդյունավետ գործող մրցակցային շուկան, որը հիմնված է մրցակցության բոլոր ձևերի օպտիմալ համադրման վրա, ներկայացնում է մենաշնորհի, օլիգոպոլիայի և փոքր ձեռնարկատերերի սիմբիոզ, որոնք գործում են կատարյալ մրցակցությանը ձգտող պայմաններում: Փաստորեն, մրցակցությունն իր
    բոլոր դրսևորումներում` մենաշնորհից մինչև կատարյալ շուկա, անհրաժեշտ  պայման է տնտեսությունում դինամիկ զարգացում ապահովելու համար:
    Մրցակցության պայմաններում արտադրանքի յուրաքանչյուր միավորի ցածր  արժեքի պարագայում ստեղծվում է ազգային մեծ հարստություն զուտ մենաշնորհի կամ կատարյալ մրցակցության համեմատությամբ: Սակայն մենաշնորհները, որպես մրցակցային հարաբերությունների զարգացման փուլ,  խիստ անհրաժեշտ են, քանի որ հենց դրանք են ձևավորում տնտեսական  զարգացման հիմնական ներուժը և հիմք ստեղծում մրցակցության բոլոր ձևերի կենսագործունեության համար: Հատկապես առանձնանում է մենաշնորհային մրցակցությունը, որն ավելի արդյունավետ է, քանի որ ներառում է  մրցակցության և մաքուր մենաշնորհի դրական կողմերը:
    Այսպիսով` մենաշնորհը խոշոր տնտեսական միավորում է, որը վերահսկողություն է իրականացնում ճյուղերի, շուկաների և տնտեսության նկատմամբ արտադրության, կապիտալի, գիտատեխնիկական, մարդկային և բնական ռեսուրսների կենտրոնացման բարձր աստիճանի հիման վրա որոշակի  ապրանքային շուկայում առաջատար դիրքեր զբաղեցնելու և մենաշնորհային  շահույթ ստանալու նպատակով` սպառողների համար նախընտրելի գներով  բարձր որակի արտադրանք թողարկելու միջոցով: